Արեւելահայ վիպագիր Շիրվանզադէ (1858 – 1935), գրած է հետեւեալը վաղամեռ նահատակ բանաստեղծ Սիամանթօյի մասին: Այս հատուածները ոչ միայն Սիամանթօյի մասին մեզի ծանօթութիւն կուտան, այլեւ Շիրվանզադէի գրական ոճը կը յայտնաբերեն:

Արեւմտահայ մեծատաղանդ բանաստեղծ Սիամանթոյի հետ ես ծանօթացել եմ 1900-ական թուականներին, Փարիզում, երբ նա Սորպոնի Համալսարանի ուսանող էր: Նա Փարիզում ապրում էր հայ աղքատիկ ուսանողի չարքաշ կեանք, Մինասեան ազգանունով մի բախտակից երիտասարդի հետ: Նրանք սովոր էին յաճախել Լատինական Թաղամասի սրճարաները:

Բաւականին բարձրահասակ, նրբակազմ երիտասարդ էր, գեղեցիկ աչքերով եւ ժպտուն դէմքով:

Ես առիթ եմ ունեցել նաեւ տեսնելու Սիամանթոյին իր սենեակի մենութեան մէջ , ներշնչման պահին: Այդ պահերին այլափոխւում էր Սիամանթօն, յիշեցնում խորհրդաւոր նկարներ, դէմքը դալկանում էր, աչքերը` մարում կարծես բացակայում էր այս աշխարհից` տարուած բանաստեղծական երազանքներով:

Սիամանթօ միշտ նիւթական կարիքի մէջ էր, միեւնոյն ժամանակ շռայլ ծախսող, երբ միջոց ունենար:

Մի անգամ Սիամանթօն եւ Մինասեանը անյայտացան: Մօտ երկու շաբաթ ես նրանց չէի տեսնում ոչ մի տեղ: Կարծում էի թէ Փարիզից մեկնել են: Վերջապէս մի օր էլ նրանց հանդիպեցի Սէն Միշէլի վրայ …. Նիհարել էին ու տժգունել, ինչպէս հիւանդանոցից նոր դուրս եկածներ:

– Ժընե՞ւ էիք գնացել, – հարցրի ես, նկատի ունենալով որ նրանք յաճախ էին գնում այնտեղ:
– Այո′, – պատասխանեց Սիամանթօն եւ նայելով ընկերոջը, ժպտաց այն մանկական ժպիտով, որ յատուկ է սուտ ասելուն անսովոր մարդուն:
Ես զսպեցի իմ հետաքրքրութիւնը:
Մի քանի օր յետոյ Սիամանթօն ինձ ասաց.
-Գիտէ՞ք ես այն օրը ստեցի, ըսելով թէ Ժընեւ գացած էինք: Մենք ոչ մէկ տեղ գացած էինք:
-Հապա ինչո՞ւ չէիք երեւում:
-Որովհետեւ դրամ չունէինք սրճարան յաճախելու:
Ես նրան բարեկամաբար կշտամբեցի. միթէ չէ՞ր կարող ինձ ասել – եթէ ես չունենայի էլ, կարող էի ոեւէ մէկից փոխ վերցնել եւ տալ իրենց:
-Իսկ ա՞յժմ, – հարցրի ես:
– Այժմ մէկ-երկու շաբաթ ապահով ենք. Մինասեան Ժընեւէն ստացաւ իր ամսականը: Գիտէ՞ք, մեր յուսահատութիւնը այն աստիճանին հասաւ որ յիմարաբար մտածեցինք նետուիլ Սէնի մէջ եւ վերջ տալ մեր կեանքին: Միայն Մինասեանի մէկ բառը փրկեց մեզ. “Իսկ մայ՞րդ” ըսաւ ան, եւ կարծես մօրս ողբը հնչեց ականջիս: Մինասեանը ինձմէ աւելի խոհեմ է…

Անձնական կեանքում ամենաանգործնական մարդն էր Սիամանթօն: Մի չնչին դէպքից յուսահատւում, մի փոքր առիթից անսահման երջանկանում էր նա:

….Աներեւակայելի բուռն էր Սիամանթոյի հայրենասիրութիւնը: Մեր ժողովրդի ճակատագրի հարցերի մասին խօսելիս Սիամանթօն տառապում էր արտասուելու աստիճան: Այդ էր պատճառը, որ Սիամանթօն ոչ մի տող չի գրել իր նեղ անձնական յոյզերի մասին. Ժողովրդի տառապանքները դարձել են նրա անձնական տառապանքները:

….Այդ օրերին ես որոշել էի ժամանակաւորապէս տեղափոխուել Մոսկուա, մտադիր էի այնտեղ ձեռնարկել մի մեծածաւալ զուտ գրական ամսագրի հրատարակութեան….ես վճռել էի, ամսագրի հրատարակութիւնն ապահովելուց յետոյ, խմբագրութիւնը յանձնել Սիամանթոյին եւ Տէրեանին: Սակայն Յուլիսին յայտարարուեց պատերազմ եւ ամէն ինչ յեղաշրջուեց:

Մինչեւ իմ Կովկաս վերադառնալը Սիամանթոն ուղեւորուել էր արտասահման: Ես այլեւս նրան չհանդիպեցի:

Հինգ տարի անց, երբ ես Պոլիս եկայ, այնտեղ միայն լսեցի Սիամանթոյի եղերական վախճանի մանրամասնութիւնները:
Գրիգոր Զօհրապի, Դանիէլ Վարուժանի եւ այլ հայ մտաւորականների հետ Սիամանթոյին եւս 1915 թուի Ապրիլին աքսորել էին Այաշ եւ գազանաբար ոչնչրացրել:

Ինձ մնում էր միայն դժուարագոյնը` գնալ բանաստեղծի տարաբախտ մօրը տեսնելու եւ վշտակցութիւն յայտնելու…

 

***

Շիրվանզադէ – Shirvanzade (1858 – 1935) – Armenian novelist, playwright, short story writer, and journalist, Alexander Movsesian was born the son of a tailor on April 18, 1858, in the province of Shirvan, in what is now Azerbaijan. He later adopted the pen-name Shirvanzade (son of Shirvan). According to his autobiographical notes, he studied under the tutelage of Rev. Sarkis and Der Hovannes. Growing up, he immersed himself in reading the classics including Balzac, Zola, Flaubert and Shakespeare. He is best known for writing about national and universal values. He was interested in women’s issues, and also wrote about the political climate of the times, as well as about social and psychological conflict. In his later years, Shirvanzade lived abroad, and returned to settle permanently in Yerevan in 1926. He died in Kislovodsk in 1935, and is buried in Yerevan. His major works are Չար Ոգի (evil Spirit), Նամուս (Honor, integrity), Քաոս (Chaos), Պատուի Համար (for honor).

 

***

Սիամանթօ – Siamanto (1878-1915) – Renowned Armenian poet Siamanto was born in Akn, Asia Minor, in 1878, to prosperous parents, later moved to Constantinople. He was killed during the Armenian Genocide in 1915. He was well educated. Abdul Hamid’s massacres left a deep impact on him. Like many other Armenian intellectuals, he fled the country for fear of persecution. Upon his father’s death, he traveled and studied in Paris at the Sorbonne, Vienna, Zurich and Lausanne. He lived a life of poverty. Upon the proclamation of the new constitution in Turkey, he returned to Constantinople, devoted himself to writing, and supported his younger brothers and sisters. However, in 1909, the Turkish government made it clear that Armenians were not safe, by perpetrating the Adana massacre. Siamanto was once again deeply affected by the bloodshed. These events lead him to write his famous Bloody News from my friend (Կարմիր լուրեր Բարեկամէս Garmeer loorer paregames). After the Adana massacres he came to America in 1911 and spent a year in Boston, editing the Armenian paper Hairenik. He then returned to Constantinople. The majority of his work dealt with the suffering of his people during the Armenian Genocide (a period during which he would later be killed).